Ik heb nog nooit zo diep gegraven…

Voor ik begon aan het programma van Tracing Your Roots, had ik het idee dat ik al een erg bewuste Indo was. Ik kende ons collectieve verhaal, ik kende mijn persoonlijke familieverhaal. Er viel weinig meer te ontdekken – dacht ik. Maar hoe dieper ik begon te graven, des te meer ik erachter kwam dat er veel was dat mij eerder niet was opgevallen. Zo stuitte ik bij het doorbladeren van een oud familiealbum op een briefwisseling tussen mijn overgrootouders. Het bleken liefdesbrieven te zijn, die hij in het Nederlands schreef en zij in het Maleis.

Als je Willem de Visch Eijbergen had gekend, dan zou je weten dat hij geen Nederlander, maar ook geen Indonesiër. Als je Willem de Visch Eijbergen had gekend, dan zou je weten dat hij verliefd werd op een Indonesisch meisje uit de kampong en contact met haar bleef zoeken, ondanks de verschillen. Als je Willem de Visch Eijbergen had gekend, dan zou je weten dat hij vanwege zijn Hollandse trekken heeft moeten onderduiken tijdens de Japanse bezetting en dat hij zich vermomde als Indonesiër om te kunnen overleven. . Dit is het verhaal van mijn overgrootvader.

Toen in maart 1942 de Japanners Voormalig Nederlands-Indië binnenvielen, zagen de Indonesiërs een kans om hun land terug te pakken: “Azië voor de Aziaten” en ‘weg met de kolonisator!. Helaas zat Willem hier tussenin. Met een Chinese moeder en een Nederlandse vader wist hij dat de Japanners hem vroeg of laat zouden oppakken. Zijn wereld stond op zijn kop. Het leven was oneerlijk nu, want hij zou vervolgd worden om niets anders dan het hebben van Europese wortels.

Ver voor de oorlog was Willem verliefd geworden op een meisje uit de kampong. Haar naam was Anne Roekmana, een Indonesische moslima. Een groter verschil met Willem’s familie kon er niet zijn. Maar echte liefde doet klasse en religie overstijgen, zo bleek. Ze bleven elkaar zien en schreven elkaar liefdesbrieven. Hij schreef in het Nederlands, zij in het Maleis  en samen spraken ze de taal van de liefde. Ze trouwden en kregen uiteindelijk zeven kinderen.

Toen de oorlog uitbrak en het duidelijk werd dat de Europeanen vervolgd zouden worden,  was één ding zeker:  Willem moest onderduiken. Geholpen door zijn vrouw en haar familie, hield Willem zich schuil achter Anna’s boekenkast. Moest hij toch de straat op, dan probeerde hij er zo Indonesisch mogelijk uit te zien. Hij veranderde zijn naam in ‘Kosasih’, en met zijn Islamitische kledij en dikke snor oogde hij als een echte Indonesiër. Vanachter die boekenkast heeft Willem als informant nog heel wat informatie kunnen verstrekken aan de Nederlanders… hoe riskant het ook was, hij was vastberaden de Japanners terug te pakken.

Maar het tij keerde… ondanks alle pogingen om in veiligheid te houden, werd Willem als enige van zijn gezin gevangen genomen door de Japanners – zijn kinderen zagen er in de ogen van de Japanners Indonesisch genoeg uit om met rust gelaten te worden. Het moet een hartverscheurend moment zijn geweest: gescheiden worden van je vrouw en kinderen, louter en alleen omdat je andere wortels en een andere kleur hebt.

Binnen de familie weten we weinig over wat er gebeurd is in het kamp, en misschien is dat beter zo. Willem keerde met gemengde gevoelens terug uit het kamp: getraumatiseerd door de oorlog, maar dankbaar dat hij weer herenigd was met zijn gezin. Na de oorlog woonde Willem nog veertien jaar in Indonesië. maar toen in 1958 iedereen met een Nederlandse nationaliteit gedwongen werd het land te verlaten, vertrok hij samen met mijn overgrootmoeder en de kinderen naar Nederland. Willem koos er destijds niet voor om zijn Nederlandse nationaliteit in te ruilen voor het Indonesisch staatsburgerschap, wat hem de kans had gegeven om te blijven. Dankzij dit besluit woon ik nu hier en niet daar, samen met ontelbaar veel neefjes, nichtjes, ooms en tantes.

Quinten is de jongen die samen met Jordan op de covers van onze flyers prijkt. Inmiddels is hij een betrokken lid van onze groeiende Tracing Your Roots family. Naar alle waarschijnlijkheid zal hij zijn familieverhaal op de komende Tong Tong Fair delen tijdens de GEN Talks (26 en 30 mei): een programma onderdeel van het Centrum voor Familiegeschiedenis (CBG).