Oma Lieke

Terwijl vandaag duizenden vrouwen en mannen van de Dam naar het Museumplein lopen en demonstreren voor vrouwenrechten, zit ik met een foto van mijn oma in de hand aan een lange houten tafel in Zaaltje Merlijn in het centrum van Haarlem. In dit karakteristieke pand met sfeervolle Indische inrichting vindt de tweede middag van Tracing Your Roots plaats. We wisselen familieverhalen uit en bekijken elkaars meegebrachte familiefoto’s.

Laura houdt de foto vast van oma Lieke

Ik heb een foto van mijn oma Lieke (1905-1990) meegenomen. De foto ontroert me telkens weer. De ogen van mijn oma stralen een bewogen leven uit. Het is alsof ze in de verte kijkt, terwijl beelden uit het verleden zich aan haar opdringen. Beelden van gebeurtenissen die ze zich nog goed herinnert, maar waar ze geen woorden aan geeft, omdat ze zich sterk wil houden.

 

 

 

 

Overleven

Tijdens de oorlog in Indië heeft mijn oma Lieke geleerd om te overleven. Terwijl mijn opa door de Japanners was geïnterneerd, woonde zij met haar kinderen in een huis buiten het kamp, waar ze hun leven niet zeker waren. Tijdens de Bersiap periode die volgde op  de Japanse capitulatie werden zij uiteindelijk ook geïnterneerd. Het waren de vrouwen die de kinderen in leven hielden, door nachtvlinders te bakken en bittere uitgekookte papayabladeren in hun mondjes te stoppen.

Eenmaal uit het kamp bleef het gezin op Java wonen, waar mijn opa als boekhouder voor de Handels Vereniging Amsterdam werkte. De dreiging van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd hield aan en de kinderen gingen onder bewaking naar school. Toen mijn opa ziek werd, besloot het gezin de overtocht naar Nederland te maken. Kort na aankomst overleed mijn opa. Mijn oma kwam terecht in de Betuwe in het naoorlogse Nederland en bracht in haar eentje zes kinderen groot.

 

Verbonden met oma Lieke

Exact 37 jaar later zou oma Lieke op dezelfde dag heengaan als haar man. Ze overleed twee jaar voordat ik werd geboren en toch heb ik het gevoel dat ik haar ken. Als kind richtte ik mij in mijn dagboeken tot haar en nu nog vraag ik haar af en toe om mij en mijn familieleden bij te staan. ”Je verbonden voelen met een familielid dat je niet gekend hebt is iets Indisch”, zegt Tante Edith, die boven het zaaltje woont. “Ik heb dat ook met mijn oma”.

 

De rol van vrouwen in onze zoektocht

Vrouwen spelen een belangrijke rol in de gezamenlijke zoektocht naar onze voorouders. Tijdens de Tracing Your Roots middagen spreken we over de positie van vrouwen in de samenleving in voormalig Nederlands-Indië en maken we kennis met de njai: de oermoeder van Indische families. Het zijn met name de vrouwen die leegtes in de stamboom achterlaten. Terwijl de mannelijke lijn redelijk makkelijk te traceren is, blijkt dat voor de vrouwelijke lijn een stuk moeilijker. Zij worden genoemd voor zover ze relevant zijn voor het leven van de mannen binnen de familie. Voor het overige is het de stilte die overheerst.

Ook mijn oma was omgeven door stilte. Net als veel van haar generatiegenoten sprak ze niet over de oorlog. Het was niet het Indische Zwijgen waar zij last van had, maar het Nederlandse schreeuwen. Assimileren zul je! Je aanpassen! Opgaan in de Nederlandse samenleving! Oma Lieke leerde van de buurvrouw Nederlandse kost klaarmaken, terwijl zij haar vervolgens leerde om Indisch te koken.Ze stond graag in de keuken en besteedde veel tijd aan het wekken van Betuws fruit. Maar  ze vond geen luisterend oor voor wat haar was overkomen.

Terwijl duizenden vrouwen en mannen door de Amsterdamse straten marcheren, leuzen roepen en met borden zwaaien, houd ik mij stil in de trein naar huis; een stilte om ruimte te geven aan de kracht en de wendbaarheid van oma Lieke, van mijzelf en van alle vrouwen. De sterke en tegelijkertijd zachte uitstraling van mijn oma neem ik als een voorbeeld voor mijn eigen leven. En als het licht begint te knipperen of het gordijn begint te wapperen wanneer ik aan haar denk, dan weet ik dat ze bij me is.

 

Door: Laura Lieke van den Vrijhoef, een van de deelnemers aan Tracing Your Roots